Starożytna planszówka sprzed 4600 lat. Odkrycie w Iranie zmienia historię gier

Planszówka znaleziona podczas wykopalisk w Iranie pochodzi sprzed około czterech i pół tysiąca lat, co czyni ją jednym z najstarszych znanych dowodów ludzkiej fascynacji grami strategicznymi. Odkrycie dokonane podczas 21. sezonu prac na stanowisku UNESCO w południowo-wschodniej części kraju rozszerza naszą wiedzę o rozrywce w starożytności i wskazuje, jak wcześnie ludzie rozwijali zaawansowane formy zabawy.

Gdzie i kiedy odkryto starożytną grę

Wykopaliska, podczas których znaleziono planszówkę, prowadzone były na stanowisku wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Oprócz samej gry archeolodzy odkryli tam inne artefakty, które rzucają światło na codzienne życie starożytnych mieszkańców: grawerowany grzebień wykonany z kości, pozostałości tkanin, ślady skóry oraz jaja. Znaleziono również nowe formy pochówku, co sugeruje złożoną strukturę społeczną i obrzędy pogrzebowe.

Odkryta planszówka reprezentuje inny typ gry niż znaleziska z wcześniejszych sezonów wykopalisk na tym samym stanowisku. Niestety, zasady gry oraz jej dokładna forma nie zostały jeszcze opublikowane przez zespół badaczy, co oznacza, że szczegółowe informacje o sposobie rozgrywki pozostają na razie tajemnicą.

Shahr-i Sokhta — poprzednie odkrycie z tego regionu

Historia badań archeologicznych w regionie pokazuje, że starożytne gry planszowe nie były zjawiskiem rzadkim. W 1977 roku włoska misja archeologiczna odkryła podobną planszówkę na stanowisku Shahr-i Sokhta, położonym w tym samym obszarze Iranu. Tamto znalezisko datowane jest na około 2600–2400 rok przed naszą erą, co czyni je młodszym od niedawno odkrytej gry o ponad dwa tysiące lat.

Gra z Shahr-i Sokhta okazała się niezwykle kompletnym zestawem — archeolodzy znaleźli planszę wraz z 27 pionkami i kostkami. Zestaw ten uważany jest za jeden z najbardziej zachowanych wczesnych przykładów gry planszowej i porównywany był z Królewską Grą z Ur, słynnym znaleziskiem z Mezopotamii.

Aspekt	Nowe odkrycie (2024)	Shahr-i Sokhta (1977)
Datowanie	ok. 4600 lat temu	ok. 2600–2400 r. p.n.e.
Lokalizacja	Stanowisko UNESCO, południowo-wschodni Iran	Shahr-i Sokhta, Iran
Odkrywcy	Współczesna ekspedycja	Włoska misja archeologiczna
Stan zachowania	Nieznanym szczegóły	Plansza, 27 pionków, kostki
Znane zasady	Brak publikacji	Brak pisemnych instrukcji

Jaki typ gry grali starożytni Irańczycy?

Brak pisemnych instrukcji do gry z Shahr-i Sokhta utrudnia badaczom pełne zrekonstruowanie zasad rozgrywki. Jednak archeolodzy podejrzewają, że gra mogła opierać się na zasadach zbliżonych do gry w dwudziestkę — popularne w starożytności zabawy opartej na rzutach kostkami. Oryginalne reguły pozostają jednak nieznane, a wszelkie próby rekonstrukcji są jedynie hipotezami.

Stanowisko Shahr-i Sokhta mogło być siedliskiem wielu tradycji gier, co sugeruje, że starożytni mieszkańcy dysponowali bogatą kulturą rozrywki. Miasto położone było na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych epoki brązu, co oznacza, że jego mieszkańcy utrzymywali kontakty z różnymi regionami. Archeolodzy ustalili, że społeczność Shahr-i Sokhta miała powiązania z Azją Środkową, regionem Indusu, Zatoką Perską oraz Morzem Omańskim. Taka sieć handlowa mogła sprzyjać wymianie nie tylko towarów, ale i idei dotyczących rozrywki i gier.

Co to oznacza dla historii gier planszowych?

Odkrycia w Iranie dowodzą, że gry planszowe są nieodłącznym elementem ludzkiej kultury od tysiącleci. Zamiast być wymysłem stosunkowo nowoczesnym, gry strategiczne towarzyszyły człowiekowi już w czasach starożytnych, pełniąc rolę nie tylko rozrywki, ale być może także narzędzia edukacyjnego lub rytuału społecznego. Fakt, że na tym samym terenie znaleziono wiele różnych typów gier, sugeruje, że starożytne społeczności poświęcały znaczną uwagę tworzeniu i doskonaleniu zabawy.

Dla współczesnych miłośników planszówek odkrycia te stanowią fascynujący dowód, że pasja do gier strategicznych ma głębokie korzenie. Pokazują one, że ludzie od zawsze poszukiwali sposobów na połączenie zabawy z myśleniem strategicznym, niezależnie od epoki czy kultury.